دور زدن تحریم دریا؛ از وظیفه تا مسئولیت ملی_ ۳۳
تنگه هرمز کریدورهای مغفول تجارت ایران را احیا کرد
به گزارش سیمان، اختلالات تنگه هرمز، مسیر تجارت ایران را بسمت کریدورهای مغفول زمینی و ریلی تغییر داد، مسیری که از پاکستان و عراق تا چین و آسیای مرکزی فعال شد.
به گزارش سیمان به نقل از مهر، اختلالات ایجادشده در عبور تجاری تنگه هرمز، تنها تجارت دریایی ایران را تحت تأثیر قرار نداد، بلکه بخشی از جریان تجارت منطقه ای را هم بسمت مسیرهای جایگزین زمینی و ریلی سوق داد؛ رخدادی که بار دیگر اهمیت ژئوپلیتیکی ایران در معادلات ترانزیتی منطقه را برجسته کرد.
تجارت دریایی طی دهه های اخیر به یکی از ستون های اصلی اقتصاد جهانی تبدیل گشته و طبق برآورد نهادهای بین المللی، بیشتر از ۸۰ درصد تجارت کالایی جهان از راه دریا به انجام می رسد. هزینه پایین حمل و نقل، امکان جابه جایی انبوه کالا و اتصال مستقیم بازارهای بزرگ اقتصادی به مسیل های بین المللی، باعث شده مسیرهای دریایی بازهم شاهراه اصلی تجارت جهانی باقی بمانند.
در این میان، ایران به واسطه موقعیت ژئوپلیتیکی خود، همیشه یکی از بازیگران مهم ترانزیتی منطقه محسوب شده است. قرار گرفتن در نقطه اتصال خلیج فارس و دریای عمان در جنوب و دسترسی همزمان به دریای خزر در شمال، ظرفیت کم نظیری برای تبدیل ایران به هاب ترانزیتی میان آسیا، اروپا، قفقاز، هند و کشورهای CIS به وجود آورده است.
شکست واشینگتن در محاصره دریایی ایران
با این حال، تشدید تنش ها در تنگه هرمز بعد از اختلالات ایجادشده از ۲۴ فروردین ماه ۱۴۰۵ بعد از شکست مذاکرات صلح ایران و آمریکا در اسلام آباد، سبب شد بخشی از تجارت ایران و کشورهای منطقه از مسیرهای دریایی به کریدورهای زمینی و ریلی منتقل شود؛ تغییری که بیشتر از هر زمان دیگری ضرورت تنوع بخشی به مسیرهای تجاری کشور را آشکار کرد.
تنگه هرمز بعنوان یکی از حساس ترین گذرگاه های انرژی و تجارت جهان، حال در کانون تنش های ژئوپلیتیکی قرار دارد. همین مسئله سبب شده ایران و شرکای تجاری آن، بیشتر از گذشته به فعال سازی ظرفیتهای مغفول مانده ترانزیتی در بخش های زمینی، ریلی و حتی مسیرهای دریایی جایگزین توجه نمایند.
در عین حال، خیلی از تحلیل گران منطقه ای و بین المللی باور دارند سناریوی محاصره دریایی ایران در عمل قابلیت اجرایی کامل ندارد. گستردگی جغرافیایی ایران، تنوع مرزهای زمینی و دریایی، دسترسی همزمان به کریدورهای شرقی، غربی و شمالی و اتصال به شبکه های منطقه ای ترانزیت، همچون عواملی است که امکان انسداد کامل تجارت ایران را با چالش جدی مواجه می کند.
با وجود این، شرایط اخیر نشان داد اتکای صرف به مسیرهای سنتی خلیج فارس و بنادر جنوبی، نمی تواند پاسخگوی نیاز بلند مدت تجارت خارجی کشور باشد. توسعه کریدورهای زمینی، تقویت شبکه ریلی و فعال سازی ظرفیتهای ترانزیتی شمال، شرق و غرب کشور حال بیشتر از گذشته به یک ضرورت راهبردی تبدیل گشته است.
چین، عراق و ترکیه؛ شرکای اصلی تجارت ایران
ایران اکنون با بیشتر از ۱۰۰ کشور جهان مبادلات تجاری دارد، اما چین بازهم بزرگ ترین شریک صادراتی ایران به حساب می آید. بر مبنای آمار «Trade Data Monitor»، در سال منتهی به اکتبر ۲۰۲۵، چین بیشتر از ۱۴ میلیارد دلار کالا از ایران وارد کرده که نشان دهنده ادامه وابستگی متقابل اقتصادی میان دو کشور است.
پس از چین، عراق با واردات حدود ۱۰.۵ میلیارد دلار کالا از ایران در رتبه دوم قرار دارد. امارات متحده عربی و ترکیه هم از مهم ترین مقاصد صادراتی ایران محسوب می شوند. دراین میان، تجارت تهران و آنکارا طی یک سال گذشته روندی صعودی داشته و صادرات ایران به ترکیه از ۴.۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ به ۷.۳ میلیارد دلار افزایش پیدا کرده است.
فعال سازی مسیرهای جایگزین بعد از اختلالات تنگه هرمز
در واکنش به محدودیت های ایجادشده در خلیج فارس، پاکستان از بازگشایی ۶ مسیر زمینی کلیدی برای انتقال کالا به ایران خبر داد؛ اقدامی که بخش مهمی از فشار ایجادشده بر تجارت منطقه را کم کرد. برپایه گزارش ها، حدود سه هزار کانتینر که به سبب اختلالات دریایی و توقف فعالیت در بندر کراچی متوقف شده بودند، از راه مسیرهای زمینی وارد ایران شدند.
این تحول نشان داد که تجارت ایران حتی در شرایط فشار دریایی هم بازهم از مسیرهای جایگزین قابلیت ادامه دارد. همزمان، گزارش بلومبرگ هم از رشد سه برابری تجارت ریلی ایران و چین اطلاع داده و اعلام نموده پاکستان مسیر ترانزیتی جدیدی برای عبور کالاهای کشورهای ثالث به مقصد ایران فعال کرده است.
مسیرهای جایگزین ریلی - دریایی تجارت ایران و چین
چین بعنوان بزرگ ترین شریک تجاری ایران، حال نقش کلیدی در بازطراحی مسیرهای حمل و نقل منطقه ای دارد. کارشناسان باور دارند چندین مسیر ترکیبی برای ادامه تجارت تهران و پکن، مستقل از تنگه هرمز، قابل بهره برداری است.
یکی از مهم ترین این مسیرها، کریدور ترکیبی ریلی - دریایی است که از ایوو چین شروع شده و بعد از عبور از قزاقستان و بندر آکتائو، از راه دریای خزر وارد ایران می شود. مسیر دیگر، کریدور تمام ریلی آسیای مرکزی است که کالاها را از چین، قزاقستان، ترکمنستان و ازبکستان به مرز سرخس و سپس شبکه ریلی ایران متصل می کند.
در کنار این دو مسیر، کریدور دریایی - زمینی پاکستان هم اهمیت ویژه ای یافته است؛ مسیری که کالاها را از چین به بندر کراچی منتقل کرده و سپس از راه جاده و ریل وارد ایران می کند. همین طور بخشی از تجارت چین می تواند از مسیر ترکیه و بندر مرسین به شکل زمینی وارد ایران شود.
کارشناسان حوزه حمل و نقل باور دارند افزایش سهم تجارت زمینی و ریلی، بیشتر از هر زمان دیگری ضرورت نوسازی زیرساخت های ترانزیتی کشور را آشکار کرده است. بااینکه بخشی از شبکه ریلی ایران دارای خطوط دوخطه و ظرفیت مناسب ترانزیتی است، اما بازهم برخی محورهای کلیدی کشور تک خطه یا فرسوده می باشند و توان پاسخگویی به جهش بار ترانزیتی را ندارند.
کریدور جدید اتصال چین به اروپا از مسیر ایران
همزمان با سفر امامعلی رحمان به چین، اولین قطار کانتینری در راه چین - قرقیزستان - ازبکستان - تاجیکستان راه اندازی شد؛ پروژه ای که با مشارکت شرکتهای مشترک چینی و ازبکستانی اجرا شده و بخشی از راهبرد توسعه کریدورهای جدید ترانزیتی در آسیای مرکزی به حساب می آید.
در ادامه این روند، تاجیکستان و ازبکستان هم کریدور چندوجهی آزمایشی چین - تاجیکستان - ازبکستان - ترکمنستان - ایران - ترکیه - اروپا را فعال کرده اند؛ مسیری که با هدف گسترش زیرساخت های حمل و نقل، دیجیتالی سازی ترانزیت و افزایش ظرفیت گذرگاه های مرزی طراحی شده و می تواند جایگاه ایران را در اتصال شرق آسیا به اروپا تقویت کند.
بازگشایی کامل گمرکات عراق به روی تجارت با ایران
در تحول دیگری، نخست وزیر عراق از فعال سازی تمامی گمرکات این کشور برای تجارت با ایران خبر داد؛ تصمیمی که می تواند نقش عراق را بعنوان یکی از مسیرهای مکمل تجارت زمینی ایران در شرایط محدودیت های دریایی تقویت کند.
بر این اساس، اداره گمرکات مناطق شمالی، مرکزی، غربی و جنوبی عراق، همین طور گمرک بار هوایی و فرودگاه بین المللی بغداد، مأمور تسهیل حمل و نقل ترانزیتی و بارگیری مجدد کالاهای در رابطه با ایران شده اند؛ اقدامی که در صورت تداوم، می تواند بخشی از فشار واردشده بر مسیرهای سنتی تجارت دریایی را کم کند.
در همین حال، تکمیل خطوط ریلی شلمچه ـ بصره و کرمانشاه ـ خسروی هم بعنوان یکی از شریان های اصلی توسعه تجارت و ترانزیت میان ایران و عراق، بیشتر از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
راه آهن شلمچه - بصره؛ مهلتی برای تجارت ۱۱ میلیارد دلاری با عراق
محمدجواد شاهجویی، کارشناس صنعت ریلی در گفتگو با خبرنگار مهر راه آهن شلمچه ـ بصره را یکی از پروژه های راهبردی و کلیدی در حوزه حمل و نقل منطقه دانست و اظهار داشت: این پروژه نزدیک به دو دهه است که در دستور کار قرار دارد، اما در طول این مدت به دلیلهای مختلفی همچون کارشکنی طرف عراقی و ناهماهنگی نهادهای داخلی، پیشرفت قابل توجهی نداشت.
وی اضافه کرد: خوشبختانه اکنون پروژه در راه مناسبی قرار گرفته و شرکت راه آهن جمهوری اسلامی ایران عزم جدی برای تسریع در تکمیل آن دارد. باتوجه به موقعیت جغرافیایی و مزیت های این مسیر، اتصال ریلی ایران به عراق از راه شلمچه، یکی از اولویت های مهم در حوزه حمل و نقل بین المللی به حساب می آید.
شاهجویی با اشاره به این که مسیر شلمچه - بصره، درحال حاضر تنها گزینه درحال پیشرفت برای اتصال ریلی دو کشور است، اظهار داشت: علاوه بر این مسیر، پروژه راه آهن کرمانشاه - خسروی هم مطرح است که مقرر است به خانقین عراق و در ادامه به بغداد متصل شود. بااینکه مسیر دوم از نظر فنی و ظرفیت حمل بار و مسافر اهمیت بالایی دارد، اما به سبب نیاز به سرمایه گذاری بیشتر، درحال حاضر پروژه شلمچه - بصره اولویت دارد.
وی خاطرنشان کرد: کل مسافت این پروژه ریلی تنها ۳۲ کیلومتر است که با ساخت یک پل شلمچه به جزیره سندباد در عراق و سپس به ایستگاه بصره متصل می شود. از ایستگاه بصره به بعد هم شبکه ریلی عراق تا بغداد موجود است که امکان اتصال کامل فراهم می شود.
این کارشناس حمل و نقل ریلی با اشاره به اهمیت راهبردی این مسیر، اظهار داشت: حالا ۷ مرز فعال تجاری و مسافری میان ایران و عراق وجود دارد و حجم تجارت بین دو کشور حدود ۱۱ میلیارد دلار برآورد می شود. علاوه بر آن، تبادل گسترده زوار عتبات عالیات و زوار عراقی مشهد، نیاز به زیرساخت های حمل و نقل ایمن، سریع و پیوسته بین دو کشور را دوچندان کرده است.
وی تاکید کرد: آن چه درحال حاضر برای این پروژه اهمیت بیشتری دارد، زاویه جابه جایی مسافری آن است. بخصوص در روزهای اربعین که حجم جابه جایی زوار ایرانی به عراق به اوج می رسد، راه اندازی یک خط ریلی پیوسته بدون توقف و نیاز به حمل و نقل ترکیبی می تواند تحولی در تسهیل سفرهای زیارتی بوجود آورد.
شاهجویی با اعلان اینکه اکنون انتقال مسافر به عراق از راه ترکیب قطار و اتوبوس به انجام می رسد، اظهار داشت: در صورت بهره برداری از خط ریلی پیوسته شلمچه - بصره، این مسیر می تواند بار زیادی از دوش حمل و نقل جاده ای بردارد و به تعادل ترافیکی بین دو کشور کمک نماید.
وی اضافه کرد: با وجود ظرفیت بالای این مسیر، هنوز طرف عراقی تمایل چندانی به تجاری سازی خط ریلی شلمچه - بصره نشان نداده است. اکنون پیگیری ها بیشتر از جانب ایران هم جهت راه اندازی حمل و نقل مسافری از این خط ریلی است.
خط ریلی شلمچه - بصره، حلقه اتصال آسیای میانه به عراق
کارشناس صنعت ریلی با اشاره به چشم انداز تجاری سازی خط ریلی شلمچه - بصره اظهار داشت: اگر این مسیر در گام نخست به بهره برداری برسد و زیرساخت های مسافری آن فعال شود، در آینده می توان آنرا بعنوان یک مسیر تجاری هم توسعه داد.
وی اضافه کرد: مسیر ریلی شلمچه - بصره می تواند در ادامه، حلقه اتصال کشورهای آسیای میانه، افغانستان و پاکستان به خاک عراق از راه ایران باشد. در گذشته هم این مسیر بعنوان مسیر بالقوه اتصال ایران به دریای مدیترانه از راه سوریه مطرح بود، اما باتوجه به تحولات در سوریه، درحال حاضر چنین افقی قابل تصور نیست.
شاهجویی با تکیه بر این که این پروژه در شرایط فعلی باید با محوریت رابطه دو کشور ایران و عراق دنبال شود، اظهار داشت: گام نخست اینست که این مسیر با هدف جابه جایی زوار عتبات عالیات و مسافران عراقی مشهد مقدس تکمیل و راه اندازی شود. بعد از بهره برداری، می توان بتدریج توسعه تجاری مسیر را بررسی کرد.
وی با اشاره به این که امکان استفاده کشورهای مختلف از این مسیر وجود دارد، خاطرنشان کرد: در آینده، این خط می تواند نقش مکمل برای بنادر جنوبی و شمالی ایران ایفا کند و بخشی از تبادلات منطقه ای را پوشش دهد. در عین حال، نباید انتظار داشت که تحولی چشم گیر در حجم ترانزیت ایران بوجود آورد.
زیرساخت ریلی فرسوده در عراق مانع جهش تجاری است
این کارشناس حمل و نقل ریلی اشاره کرد: مسیر طراحی شده برای راه آهن شلمچه - بصره، در نهایت ظرفیت جابجایی سالانه ۷ میلیون تن بار را خواهد داشت. حتی اگر با ظرفیت کامل هم فعالیت کند، به سبب فرسودگی و محدودیت ظرفیت خطوط ریلی در خاک عراق، احتمال ایجاد گلوگاه هایی وجود دارد.
خلاصه اینکه دراین میان، تجارت تهران و آنکارا طی یک سال قبل روندی صعودی داشته و صادرات ایران به ترکیه از ۴.۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ به ۷.۳ میلیارد دلار افزوده شده است. در گذشته هم این مسیر به عنوان مسیر بالقوه اتصال ایران به دریای مدیترانه از راه سوریه مطرح بود، اما با عنایت به تحولات در سوریه، در حال حاضر چنین افقی قابل تصور نیست. حتی اگر با ظرفیت کامل هم فعالیت کند، به جهت فرسودگی و محدودیت ظرفیت خطوط ریلی در خاک عراق، احتمال ایجاد گلوگاه هایی وجود دارد.
منبع: سیمان
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب